Czy statyny są szkodliwe? Mity i fakty o statynach

Statyny to jedne z najlepiej przebadanych leków w kardiologii, a mimo to wokół nich narosło wiele obaw. Poniżej rozdzielamy mity od faktów i pokazujemy, jak wygląda bilans korzyści i ryzyka w świetle badań.

Skąd wzięła się opinia, że statyny szkodzą

Statyny mają w internecie wyjątkowo złą prasę, nieproporcjonalną do tego, co pokazują badania. Składa się na to kilka rzeczy. Leki te przyjmują miliony osób, więc nawet rzadkie działania niepożądane dotyczą w liczbach bezwzględnych sporej grupy. Do tego statynę bierze się przewlekle, często latami, a dolegliwości pojawiające się w tym czasie łatwo przypisać właśnie jej, choć zwykle wynikają z wieku, innych chorób lub przyjmowanych leków. Osobną rolę odgrywa efekt nocebo, czyli realnie odczuwany objaw wywołany samym oczekiwaniem, że lek zaszkodzi. Tak powstaje obraz leku groźnego, choć dane kliniczne rysują zupełnie inny obraz.

Co statyny naprawdę robią w organizmie

Statyny blokują enzym reduktazę HMG-CoA, którego wątroba używa do produkcji cholesterolu. Gdy jego wytwarzanie spada, wątroba pobiera z krwi więcej cholesterolu LDL, przez co jego stężenie się obniża. Obok samego obniżenia LDL statyny stabilizują blaszki miażdżycowe w tętnicach, co zmniejsza ryzyko pęknięcia blaszki, a tym samym zawału serca i udaru mózgu. W dużych badaniach z udziałem dziesiątek tysięcy pacjentów statyny konsekwentnie zmniejszały liczbę zawałów, udarów i zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. To jest realna korzyść, którą trzeba postawić na drugiej szali obok obaw o działania niepożądane.

Najczęstsze zarzuty wobec statyn i co mówią badania

Większość obiegowych opinii o szkodliwości statyn da się sprowadzić do kilku konkretnych zarzutów. Przyjrzyjmy się im po kolei.

Bóle mięśni i uszkodzenie mięśni

To najczęściej zgłaszana obawa. Łagodne dolegliwości mięśniowe zdarzają się u części pacjentów, ale w badaniach z placebo podobny odsetek osób zgłaszał ból, przyjmując tabletkę bez leku. Poważne uszkodzenie mięśni, czyli miopatia, jest rzadkie, a jego najcięższa postać, rabdomioliza, bardzo rzadka. Objawy alarmowe to silny, rozległy ból z osłabieniem i ciemny mocz. Szerzej opisujemy to w tekście o statynach a bólach mięśni.

Obciążenie wątroby

Statyny mogą przejściowo podnieść aktywność enzymów wątrobowych, ale poważne uszkodzenie wątroby zdarza się bardzo rzadko. Dlatego lekarz zleca kontrolę prób wątrobowych na początku leczenia i po zmianie dawki. Umiarkowany wzrost enzymów nie oznacza od razu odstawienia leku, a przy istotnym wzroście terapię można zmodyfikować. Temat rozwijamy w artykule o statynach a wątrobie.

Ryzyko cukrzycy

To akurat zarzut oparty na realnym zjawisku. Statyny nieznacznie zwiększają ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, zwłaszcza u osób już do niej predysponowanych, na przykład z nadwagą lub stanem przedcukrzycowym. Wzrost ten jest jednak niewielki, a u pacjentów wysokiego ryzyka korzyść z zapobiegania zawałom i udarom wyraźnie go przewyższa. Więcej piszemy w tekście o statynach a cukrzycy.

Wpływ na pamięć i mózg

Pojawiały się pojedyncze zgłoszenia zaburzeń pamięci lub splątania po statynach. Duże analizy nie potwierdziły jednak, by leki te w sposób pewny pogarszały funkcje poznawcze, a instytucje nadzorujące bezpieczeństwo leków po przeglądzie danych nie znalazły konsekwentnego związku. Jeśli zauważysz u siebie takie objawy, zgłoś je lekarzowi, ale nie odstawiaj leku pochopnie.

Statyny a rak

Krąży też teza, że statyny zwiększają ryzyko nowotworów. Nie znajduje ona potwierdzenia w badaniach. Długoterminowe obserwacje nie wykazały, by statyny podnosiły zapadalność na raka. To jeden z tych mitów, które powtarzane wielokrotnie zaczynają brzmieć wiarygodnie, choć nie mają oparcia w danych.

Bilans korzyści i ryzyka

Ocena leku nie polega na tym, czy ma jakiekolwiek działania niepożądane, bo ma je każdy skuteczny lek. Chodzi o to, czy korzyść przewyższa ryzyko u konkretnego pacjenta. W przypadku statyn u osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym bilans jest wyraźnie dodatni.

Im wyższe ryzyko pacjenta, czyli im bliżej mu do zawału lub udaru, tym większa korzyść po lewej stronie tabeli. U osób po zawale, po udarze, z cukrzycą lub z rozpoznaną miażdżycą decyzja zwykle wypada jednoznacznie na korzyść leczenia.

Kto odnosi największą korzyść, a kto powinien uważać

Statyny nie są lekiem dla każdego bez wyjątku i nie o to chodzi. Największą korzyść odnoszą osoby z wysokim całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym, u których obniżenie cholesterolu realnie przekłada się na mniej zawałów i udarów. Ostrożności wymagają natomiast pacjenci z chorobami mięśni w wywiadzie, z chorobą wątroby, z niedoczynnością tarczycy oraz przyjmujący leki wchodzące w interakcje ze statyną. Statyn nie stosuje się w ciąży i podczas karmienia piersią. To wszystko lekarz uwzględnia, dobierając cząsteczkę i dawkę, dlatego atorwastatyna, rosuwastatyna i simwastatyna nie są w pełni wymienne i wybór między nimi bywa indywidualny.

Co zrobić, gdy boisz się skutków ubocznych

Obawy przed statynami są zrozumiałe, ale najgorszym wyjściem jest ciche odstawienie leku, bo cholesterol i ryzyko wtedy wracają, a Ty nawet o tym nie wiesz. Lepszą drogą jest rozmowa z lekarzem, który ma kilka sprawdzonych możliwości.

• Zmniejszenie dawki, która bywa lepiej tolerowana przy zachowaniu części efektu.
• Zmiana statyny na inną cząsteczkę o innym profilu tolerancji.
• Usunięcie interakcji, na przykład soku grejpfrutowego przy simwastatynie.
• Kontrola prób wątrobowych i, gdy trzeba, enzymu kinazy kreatynowej.
• Wsparcie leczenia dietą i aktywnością, o czym piszemy w tekście, jak obniżyć cholesterol.

Jeśli zastanawiasz się też, jak długo trzeba przyjmować lek, wyjaśniamy to w artykule o tym, czy statyny trzeba brać do końca życia.

Podsumowanie

Statyny nie zasługują na łatkę leków szkodliwych. Ich najczęstsze działania niepożądane są zwykle łagodne, poważne powikłania rzadkie, a u osób z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym korzyść z ochrony serca i naczyń wyraźnie przeważa. Zamiast rezygnować z leku pod wpływem obiegowych opinii, lepiej omówić swoje obawy z lekarzem, który dostosuje leczenie do Twojej sytuacji.

Najczęstsze pytania